♦Στο φωτογραφείο του Λεωνίδα Παπάζογλου.

Ντολτσό, στο φωτογραφείο του Λεωνίδα Παπάζογλου- Σεπτέμβριος 1903. Πρώτος από δεξιά ο Δημήτριος Γκολίτσης εμπορευόμενος στην Κωνσταντινούπολη και δἰπλα του ο Παντελής Τσαμίσης καθηγητής των ελληνικών στο Γυμνάσιο Τσοτυλίου και μετέπειτα Γυμνασιάρχης Καστοριάς.

Κλεισουριώτισσα

                         
    




Καστοριανές κοπελλίτσες

                                                                                         

       Μητέρα Κλεισουριώτισσα                               Καστοριανή αστή

                                       Sisters from Kastoria.         

                           Pupil with  your sister  from Kastoria.

Άλλη μια Κλεισουριώτισσα

Η Κλεισούρα στο δεύτερο ήμισυ του 19ου αι. 1850-1900 αριθμούσε περισσότερους από 5.500 κατοίκους  και ήταν η μεγαλύτερη κωμόπολη της Καστοριάς με αξιόλογες οικονομικές δραστηριότητες εκείνης της εποχής από αγώγια και υφαντά, πέραν της υπεραναπτυγμένης κτηνοτροφίας κυρίως και των οικονομικών συνδρομών των αποδήμων Κλεισουριέων, μέχρι διακοσμητική ► τη λεπτελίπτη  τέχνη της αργυροχοΐας  και χρυσοχοΐας,  γι΄αυτό και ο Λεωνίδας Παπάζογλου ως επαγγελματίας φωτογράφος την επισκέπτονταν τακτικά.

Ο Αναστάσιος Πηχεών είχε διατελέσει δάσκαλος στην Κλεισούρα  από το 1862 και είχε συνδεθεί  τότε στενά με τον περίφημο γιατρό Ιωάννη Αργυρόπουλο.

Η νέα «Φιλική Εταιρεία», όπως ονομάσθηκε μετά την διεύρυνσή της απέβλεπε στη ξεσήκωμα της Μακεδονίας εναντίον των Τούρκων. Αρχές του 1888 συλλαμβάνονται από τους τούρκους 15 Κλεισιουριώτες και περισσότεροι από σαράντα (40) Καστοριανοί, Μπογκατσιώτες, Κορυτσιώτες κ.α.  που δικάζονται τελικά από τους Τούρκους στο Μοναστήρι. Ο Μακεδονομάχος γιατρός Ιωάννης Αργυρόπουλος, Νίκος Σιώκης.

Σημείωση

Τα λήμματα της Βικιπαίδειας  Αναστάσιος Πηχιών και Ιωάννης Αργυρόπουλος (γιατρός)  είναι δικά μου.

►Η λίμνη της Καστοριάς και ο Αλιἀκμων.

Μεγάλο ενδιαφέρον παρουσιάζει ο τρόπος που κατασκευάζουν οι κάστορες* τις φωλιές τους και τις προστατεύουν από το ρεύμα με υποτυπώδη φράγματα.

  Η λίμνη της Καστοριάς και ο ποταμός Αλιάκμονας ήταν επί αιώνες οι ζωτικοί χώροι ανάπτυξης της ανθρώπινης δραστηριότητος και το σημείο εκκίνησης προς τον ευρύτερο ελλαδικό χώρο. Βαρυσήμαντο και αμετάκλητο γεγονός αποτελεί η ανεύρεση ενός λίθινου χειροπέλεκυ* της παλαιολιθικής εποχής στο Παλαιόκαστρο, όχι μακρυά από τις όχθες του σημερινού Αλιάκμονα. Πλησίον και κατά μήκος του ποταμού Αλιάκμονα δημιουργήθηκαν διάφοροι προϊστορικοί οικισμοί, όπως η Αιανή και η Αυγή που γνωρίζουμε και σήμερα.

Κι΄είναι αυτό πολύ αυτονόητο γιατί πριν ακόμα κατοικιδιοποιηθεί το άλογο μετά την πρωτονεολοθική περίοδο (4.300-3.200 π.Χ)** οι ποτάμιες κοιλάδες προσφέρονταν για την ανάπτυξη των μόνιμων αγροτικών οικισμών. Η πλέον ευνοημένη περιοχή του Παλιού Κόσμου και για πολλούς αιώνες ήταν η γεωγραφική ζώνη που αρχίζει από τη λίμνη της Καστοριάς και μέσω Αλιάκμονα εξικνείται μέχρι του Θερμαϊκού κόλπου.Η ευρύτερη περιοχή του Αλιάκμονα με φυσικά τείχη την Πίνδο, το Βέρμιο και τις κορυφογραμμές του Ασκίου και του Βούρινου την καταστούσαν για αιώνες απροσπέλαστη πανταχόθεν.Με τις σχεδίες αρχικά μέσω Αλιάκμονα οι Ορεστίδες ήταν εκείνοι που πρώτοι προσάραξαν πέριξ του Θερμαίου Κόλπου.

Παίονες δε περί τον Αξιόν ποταμόν και την καλουμένην δια τούτο Αμφαξίτιν, Ηδωνοί δε και Βισάλται την λοιπήν μέχρι Στρυμόνος… Στράβων, Γεωγρ.7α.1.11.11

Οι αυτόχθονες (Ορεστίδες) όπως τους αποκαλεί ο Στράβων απώθησαν τους Ηδωνούς οι οποίοι μέσω Αξιού προσάραξαν στην ευρύτερη περιοχή του Θερμαίου κόλπου πριν από την βασιλεία του Αρχελάου (413-399 π.Χ.).

-Μακεδόνων μεν ουν τους Ορέστας καλουμένους κατά πόλεμον αυτονόμους αφείσαν... κατά τον ιστορικόν Πολύβιον, Hist 18.47.5.

-Παυσανίας ην το μέν γένος Μακεδών εκ της Ορεστίδος καλουμένης, του δε βασιλέως σωματοφύλαξ δια το κάλλος φίλος γεγονώς του Φιλίππου... Bibliotheca historica - (lib. 1-20) 16.93.3, Διόδωρος ο Σικελιώτης 1ος αι.π.Χ.

-Περδίκαν δέ Ορόντου εκ της Ορεστίδος, Πτολεμαίον δέ Λάγου και Πείθωνα Κρατεύα Εορδαίους... Αρριανός 6.28.4 Alexandri anabasis Αλεξάνδρου Ανάβασις


Η λέξη Ορεστίδες είναι ομόρριζη της λέξης ορεινός και σύγχρονοι ερευνητές της ιστορίας υποστηρίζουν, ότι οι Δωριείς στην τελευταία φάση της μετακίνησής τους προς νότον είχαν ορμητήριο την Πίνδο. Η ευρύτερη περιοχή πέριξ της λίμνης της Καστοριάς με τους πασσαλόπηκτους οικισμούς της νεολιθικής εποχής πριν ακόμα από τον 6ον αιώνα π.Χ. προΰπήρχε όχι μόνον του Ορέστη, αλλά και αυτού ακόμη του Κάστορος αδελφού του Πολυδεύκους.

Η λέξη Καστοριά (αρχικά η λίμνη της) προέρχεται από τη λέξη Κάστωρ. Το πρώτο μέρος της λέξης Κασ- όπως και Κασσοπίς (Κασ-= κασσίτερος+οπ- από τον παρεκείμενο όπωπα του ορώ=βλέπω), Κασταλία, Κάστελος, Κασσάνδρα, Καστοριά έχει άμεση σχέση με τη λέξη κασσίτερος (καλάι ,το στοιχείο Sn)  που έχει χρώμα αργυρόλευκο, γυαλίζει και λάμπει και γι αυτό χρησιμοποιείται για το κασσιτέρωμα (γάνωμα) των σκευών, που σημαίνει στίλβωμα. Το δεύτερο συνθετικό της λέξης -ωρ από το ώριος=ωραίος.Ο Κάστωρας (Castor fiber) είναι αμβίβιο ζώο με τρίχωμα λεπτό και στιλπνό και χρώμα αργυρόχροο και γι΄αυτό ονομάστηκε κάστωρας από το στιλπνό και αργυρόχροο χρώμα του.Για εκτενέστερη πληροφόρηση Wikipedia gr. Καστοριά.

 ** Οι φάσεις της νεολιθικής εποχής ( μεσολιθική, προ-κεραμική,νεότερη και τελική νεολιθική) δεν είναι ενιαίες σ΄όλες τις περιοχές του κόσμου. Κατά τον καθηγητή αρχαιολόγο Χρήστο Τσούντα η νεολιθική εποχή στο ελλαδικό χώρο αρχίζει το 6.800 π.Χ.

Το αρχαιότερο μουσικό όργανο σε κόκαλο πουλιού

Tα ευρήματα, καταδεικνύουν ότι εδώ και 7.000 χρόνια ο προϊστορικός άνθρωπος της περιοχής κατείχε την τεχνογνωσία να ψαρεύει, να κυνηγάει με πρωτοποριακά για την εποχή όπλα και να καλλιεργεί τη γη με εξελιγμένα εργαλεία και το κυριότερο χάρασσε την πρώιμη γραφή σε ξύλο προκειμένου να καλύψει τις επικοινωνιακές του ανταλλαγές. Αν και δεν έχει ακόμα αποκρυπτογραφηθεί, η ηλικία της γραφής (5300 π.Χ.) συντείνει στο να θεωρείται κατά κάποιο τρόπο «προπομπός» της Γραμμικής Α΄.
♦ Ο Αλιάκμων ως μυθολογικό πρόσωπο ήταν γιός του Ωκεανού και της Τηθύος ή του Παλαιστίνου γιού του Ποσειδώνος και της Πιερίας και λέγεται, ότι ήταν πλωτός ακόμα και από τριήρεις.  Με μήκος 297 χιλ. και λεκάνη απορροής 9.210 τ.χιλ. όση δηλ. όλη η Δυτική Μακεδονία (9.451) στον οποίο εκρέουν  και τα πλεονάζαντα ύδατα της λίμνης της Καστοριάς  κατά την περίοδο των έντονων βροχοπτώσεων και  το λιώσιμο των χιονών η παροχή του στις εκβολές του Θερμαϊκού κόλπου κατά μέσον όρον υπερβαίνει  σήμερα τα 3.300 Μ3/ sec.

* Ανεξήγητο παραμένει μέχρι σήμερα το γεγονός της αυτοκτονίας των αρσενικών ατόμων των καστόρων σε περίπτωση θανάσιμου κινδύνου που αποκόπτουν τα γεννητικά τους όργανα. Υποστηρίχθηκε η άποψη, ότι τα χρησιμοποιούσαν οι άνθρωποι για θεραπείες ανιάτων ασθενειών.

►Από την Πατερίτσα στα Ρογκατσάρια.

Από το καρναβάλι  της Καστοριάς στις αρχές του 20ου αιω. Κόμης αυστριακός (διακωμώδηση) περιηγείται πεζός.

Κατά τον Κομφούκιο έχεις να επιλέξεις τρεις δρόμους: ► τη σκέψη σου, το ευγενέστερο δρόμο, ► τη μίμηση, τον ευκολότερο δρόμο και ► την πείρα, το πικρότερο δρόμο.

Ο Παναγιώτης Παπαναούμ ούτε το 1856 ούτε το 1871* δεν κάνει καμιά ιδιαίτερη μνεία για τα ρογκατσάρια[1] της Καστοριάς. Για μια μικρή χρονική περίοδο (τέλη δεκαετίας του 1960) ονομάστηκαν και σατουρνάλια από το λατινικό Saturn= Κρόνος. Δηλ. ούτε καν Κρόνια που γιορτάζονταν όμως μετά τις 16 Ιουλίου κατά μήνα Εκατομβαιώνα (εκατόμβη► από τη θυσία των  εκατό βοών) με κύριο γνώρισμα την αντιστροφή των ρόλων για λίγες ημέρες μεταξύ πλουσίων και φτωχών. Αυτό το είδος γεφυρώματος μού είναι ακατανόητο. Το προαναφέραμε η Καστοριά προϋπήρξε και του Διοκλητιανιού και αυτού ακόμα του Ορέστη.

Έμεινα για τρία χρόνια ως μαθητής Γυμνασίου στο σπίτι του Πέτρου Νανά (γνωστού καραβοκύρη και ιδιοκτήτη μοτοριών[2] που εκτελούσαν τα καθημερινά λιμναία δρομολόγια Καστοριά-Μαύροβο). Μέσα σε δυο εβδομάδες λέγαμε τα κάλαντα, την πρωτομηνιά και τα Θεοφάνεια. Την εορτή των Θεοφανείων πάντα μας έλεγε: Μη μου έρθετε, πίκολα -ιταλ. μικρά παιδιά, αύριο ή μεθαύριο, θα σας κυνηγήσω με την πατερίτσα. Πατερίτσα λέγονταν η ειδική αυτή εορτή, που κορυφώνονταν με παρελάσεις και απονομή βραβείων στις (8) οκτώ Ιανουαρίου.

Αυτό το κυνηγητό με την πατερίτσα που ξεκίνησε τυχαία από κάποιους ξεχασμένους και μπερδεμένους ίσως ακόμα και κάποιους πονηρούς σε μικρή κλίμακα αρχικά έδινε ένα ευτράπελο και διασκεδαστικό τόνο και με την πάροδο των ετών διευρύνονταν και σιγά-σιγά φορέθηκαν και οι μάσκες και προστέθηκαν όλα τα υπόλοιπα. Το έθιμο της Πατερίτσας είναι αυθύπαρκτο, πρωτότυπο και μοναδικό και ως προς την προέλευσή του και ως προς την χρονική περίοδο τέλεσής του της νεότερης λαϊκής μας παράδοσης και έτσι πρέπει να προβάλλεται και  πιστεύω, ότι δεν αρμόζει να διασυνδέεται με τέτοιου είδους γεφυρώματα.Ο πυρήνας των δρωμένων της πατερίτσας, όπως διαπιστώνουμε και από την εξαίρετη φωτογραφία του μιμούμενου άψογα και κατά το ύφος  Καστοριανού περιηγητή, είναι η σάτυρα της παγκόσμιας επικαιρότητας.

Καυχιέται η πόλις για τις λαμπρές της εκκλησίες,

και τους σοφούς που έχει και γνωστικούς εμπόρους.

Μα πιο πολύ ασυγκρίτως απ΄όλα καυχιέται που

είναι πόλις παλαιόθεν ελληνίς, του Αρχελάου συγγενής.

Παραλλαγή από το ποίημα του Καβάφη Παλαιόθεν ελληνίς.

*Το 1856 τύπωσε και δημοσίευσε στη Λειψία το βιβλίο του διάλογος δύο φίλων και το 1871 δημοσίευσε την αυτοβιογραφία του.

[1] Rogatores στα λατινικά σημαίνει τους μεταφορείς των ψηφοδόχων και δευτερευόντως, αν όχι σπανίως, αυτούς που ζητάνε κάτι. Σήμερα τα ρογκατσάρια γιορτάζονται και στην Καρδίτσα ( Μυρίνη, Πορτίτσα...) ως αρχαίο παγανιστικό έθιμο διονυσιακής προέλευσης.

[2] Στους παλιούς είναι γνωστό και το δίστιχο: «Σήμανε η ώρα εννιά, σφύριξε το ματόρι του Νανά». Μετά το πρώτο κτύπο του ρολογιού του Αγίου Γεωργίου στις εννιά το πρωί ακολουθούσε ένα είδος ενορχήστρωσης.

Καστοριανές λεξικολογικές επισημάνσεις.

Στο παλιό ΚΤΕΛ Καστοριάς (1956)

Φωτογραφία Σπύρου Μελετζή.

 

Χρήσεις τοπικών (Καστοριανών) λέξεων από το συγγραφικό έργο τού Παναγιώτη Παπαναούμ, ήτοι 1) Ενιαύσιος περίοδος του ναπολεοντείου βίου σε μετάφραση από τα γαλλικά (1846), 2)Διάλογος δύο φίλων περί των Κοινών της Ελλάδος και των Γενικών της Ευρώπης Πραγμάτων (1851), 3)το Αδαμάντινον Δακτυλίδιον (1856), 4) Αυτοβιογραφία (1871).

Ανεμογάλη, κατά το ανεμοζάλη = γενική απεργία.
Αντιβίζιτα =Απόδοση επίσκεψης. ..δεν εκατεδέχθη να μοί κάμη αντιβίζιταν.
Αποζερήν= Βορειοανατολικά

Αποφώλια (από +φυλή, από άλλη φυλή δηλ. ξένος με μειωτική σημασία.

Αρρωστά αντί αρρωσταίνει. Το αληθές είναι, ότιι αρρωστά το νερό της λίμνης...

Βούζια =τα υπερβολικά καρφιτσωμένα σε ενδύματα ή φερόμενα  διακοσμητικά αντικείμενα.

Γεννήματα = το σιτάρι και η σίκαλη.
Γεννησούδια αντί γεννητούρια.
Γκουστιάνκα = Είδος μαύρης χήνας που ενδημούσε στη λίμνη της Καστοριάς κατά σμήνη με ιδιαίτερες πτητικές ικανότητες ακατάλληλη προς βρώσιν.

Δεκαριτζιόνες = ευτελή πράγματα, όσην αξίαν είχαν οι δεκάρες.

Δολτζινήν= μεσημβρινή δηλ. νοτιοδυτικά.

Εδική μου, αντί ιδική μου.

{ Στις 20 Μαΐου 1682 μ΄ένα γράμμα προς τους συμπολίτες τους οι καστοριανοί της Πόλης υπόσχονται να συντρέξουν τη γενέτειρά τους στην καταπολέμηση της αμάθειας: «Επειδή και όσα καλά εις τους ανθρώπους ευρίσκονται, η σοφία τα επενόησεν και τα ευρήκεν. Είναι λοιπόν μεγάλη μας αγνωσία οπού οι μεν άλλοι άνθρωποι και ξένοι να ποτίζονται από την πηγήν της πατρίδος μας και η εδική μας πατρίς να μένη διψασμένη και σκοτισμένη από την σκότωσιν της αμαθείας και από την δίψαν των μαθημάτων. Εσυμφωνήσαμεν λοιπόν και ημείς να σταθούμεν όλοι κοινώς με όλην μας την προθυμίαν να καταστήσωμεν και εις την εδικήν μας το λαμπρότατον τούτον και πολυωφελέστατον φως των γραμμάτων».

-Θέλετε ηξεύρει λοιπόν, Μακρυγιάννη, ότι η περιφρόνησις των συμπατριωτών μου θεωρείται ως εδική μου περιφρόνησις.

Έδωκαν αντί έδωσαν, όπως έπιακαν αντί έπιασαν και αφήκαν (αρχαιοπρεπές) αντί άφησαν, χωρίς χρήση αορίστου.

Εθίματα, επωνύματα, αρραβωνίσματα, βουτύρατα, δοσίματα, θελήματα, φερσίματα,  κατά το αλληγορήματα, ανδραγαθήματα, δημιουργήματα, γεωργήματα, διανοήματα, ενθυμήματα, τειχίσματα, .... που δεν έχουν κατάληξη -μα στον ενικό αριθμό, όπως αγήματα, αδικήματα.

Ελάλει = ομιλούσε, εκφωνούσε, συνδιαλέγονταν.

Ζεματάω (Παράβαλε και σήμερα: ζεματιστήκαμε, με ζεμάτισαν τα λόγια του, ζεματίστηκε το καϋμένο που το ξεγέλασαν, τους ζεμάτισε η αλήθεια από το ελνστ < ζέμα του ρ. ζέω= βράζω.

Ήμουστουν αντί ήμασταν.

Ήφερες με χρονική αύξηση αντί έφερες.

Κατόπιν=Ακολουθώ κατά πόδας.
Κλόνος με όμικρον =λίκνισμα μσν κλονίζω < από το αρχ <.κλονώ.

Σε κοτάει (τριτοπρόσωπον) = τολμάς! διακινδυνεύεις! από το αρχ.  κότος= κύβος. « Αν σας κοτάει ζητήστε ευθύνες, κερατάδες!»  Το αρμένισμα, Μένης Κουμανταρέας.

Κέλετρον από το ρ. κηλέω-ώ= θέλγω, γοητεύω, ξελογιάζω. Πάντως ο Παπαπαναούμ δεν έχει αμφιβολίες για την ταύτιση: «Εγεννήθην εν Καστορία πάλαι Κέλετρον καλουμένην».
Κοτζάμ από το τουρκ. Koca-m = τόσο μεγάλο.

Κουμπές από το τουρκ. Kubbe= θόλος, τρούλος, από το οποίον και Κουμπελίδικη.
Μέγγενη  από το ελνστ  μάγγαννον = δοκός τροχαλίας πηγαδιών.
Μετζλίσι = συμβούλιο.
Μιντέρι= είδος χαμηλού καναπέ, τουρκ. minder
Νοματαίοι μσν < μτγν ονόματα = άτομα, πρόσωπα. Ήμασταν σαράντα νοματαίοι - οι δεκάξι νομάτοι που τραβούν την τράτα (Οδ. Ελύτης). Έξι νομάτοι στη σειρά κι ο Χρήστος με τον ταμπουρά.. Λευτέρης Παπαδόπουλος.

Ογλήγορα { Το ασύγγνωστον εκείνο αμάρτημα –έλλειψη φρόνησης- αργά είτε ογλήγορα θα επιφέρη αναντιρρήτως την εξάλειψιν της οθωμανικής φυλής από του καταλόγου των εθνών}.

Οσπήτια μσν {Τα οσπήτια των Αθηνών, τα οποία εις διάστημα ολίγου καιρού έγιναν, κατασκευάσθησαν ουχί μόνον με βιασύνη και άκραν οικονομίαν, με λάσπες και ξύλα και με ασβέστην ασπρισμένα, αλλά και αισχοκέρδιαν χωρίς να σκεφθούν, ότι μήτε πέντε χρόνους δεν θέλουν διατηρηθή διότι τα τειχία τους μόλις πέντε δακτύλων χόντρος έχουν. Σπήτια κτισμένα άνευ αρχιτεκτονικής και άνευ αρμοδίας διαιρέσεως από τεχνίτες αμαθείς και των κανόνων της τέχνης εστερημένοι.}

 Οφφικάλιος = αξιωματούχος από το λατινικό ufficiale.

 Παλιούρες = παρήλικες γυναίκες.

 Πεμπιλώνω = φυσώ αθόρυβα την μύτη μου στο μαντήλι.

Πόστα =ταχυδρομείο.

 Πεπερούνα ή ντουντουλές = χλωροένδυτος νέος, το κατεξοχήν κύριο δρώμενο πρόσωπο για την ευκταία λήξη της περιόδου ανομβρίας.
Προσώπια = πετσέτες
Ρετζάλια= πλήθος ατάκτων.
Σαρμάδες από το αρχαιοελληνικό σάρμα= μεταπλασμένο, ώσπερ σάρμα εική► (ασχεδίαστα, στα κουτουρού) κεχυμένων ο κάλλιστος, από αποσπάσματα (Fragmenta) του Ηρακλείτου, που επαναλαμβάνει και ο Θεόφραστος. Στον Όμηρο αναφέρεται η φράση ερυσάρματοι ίπποι δηλ. άριστα προσαρμοσμένοι.

 Σεντούκι από το σέντια εκ του λατινικού sedeo= κάθομαι, γιατί μετακινούνταν με τα χέρια και εχρησιμοποιείτο επιπλέον ως κάθισμα.

Στράνια= στρωσίδια.

Σιγκούνι το λατινικό segmentum= κοντό εξωτερικό ρούχο.

Συγκαιριανός.
« Συγχωρεμένη » η ευλογιά κατ΄ευφημισμόν δηλ. δεν υπάρχει πια, έχει πεθάνει.

Συνοδίται= συνοδοιπόροι.

Σφαλνά αντί ασφαλίζει.

Τεζιάκι από του τουρκ. tezgah= το τραπέζι που εργάζεται ο γουνοποιός.

Τζαλαπατώ αντί τσαλαπατώ.
Τζιρομονιές ή τζερεμονιές { < βεν. gironzolare = περιστρέφομαι> κόλπα, καμώματα, νάζια.

Τζιτζυφιά από το μσν ζιζυφέα, δένδρο που αφθονεί στην Καστοριά.

Τι θ΄εν = Τι θέλουν
Τσιτάτα= απόσπασμα από το έργο συγγραφέα ή άλλης γνωστής προσωπικότητας, που το αναφέρει κάποιος για στηρίξει τις απόψεις του, συνήθως ειρωνικά ή επικριτικά - τι τσιτάτα είναι αυτά-γερμ.Zitar.

Τσοκανίζω από το τύκη και το μσν. τυκάνη =εργαλείο λιθοξόου= Χτυπώ, κρούω, γνωστή και σήμερα η φράση θα σε τσοκανίσω και από τσοκάνισα (χτύπησα) γριβάδι η λέξη τσουκάνι.

Τράχωμα* = προίκα σε μετρητά από το μσν ρήμα τραχώνω= προικίζω με τραχύ, δηλ. ασημένιο νόμισμα.
Φατούρα = Είδος υποεργολαβίας από το ιταλ. Faturra = τιμολόγιο.

Φθιασμένη αντί φτιαγμένη.

Ψένω μσν αντί ψήνω κατά το σβένω απο το ρ.έψω.

Φυδάνι = νεαρός βλαστός και μτφ. νέος με εμφανή σημεία δυναμικής διανοητικής ανάπτυξης.«Βρέ, καλώς το της Καστορίας το φυδάνι! Συ είσαι ο Παναγιώτης, ο αδελφός του Κωνσταντίνου;», έτσι υποδέχεται στην οικίαν του ο σεβάσμιος και λευκοπώγων Ιωάννης Θεοχάρης τον δωδεκαετή Παναγιώτη Ναούμ.

Ωφλίσκανον= εξωτερικό μακρύ ρούχο που φορούσε και ο Παπαναούμ καθόλην την διάρκεια του οδοιπορικού του.

* Στην ιατρική τράχωμα σημαίνει χρόνια μολυσματική και μεταδοτική πάθηση του βλεννογόνου των βλεφάρων.

 ΣΥΝΤΟΜΟΓΡΑΦΙΕΣ

 αρχ. = αρχαϊκόν

 βεν. βενετικόν

 ελνστ. =ελληνιστικόν
 ιταλ. ιταλικόν

 μσν. = μεσαιωνικόν

 μτγν. =μεταγενέστερον

 τουρκ. τουρκικόν

ΣΥΜΒΟΛΑ

< προέρχεται

Από τις παιδικές αναμνήσεις του Π.Π.Ναούμ ( 1816-1822)

ΕΝΑ ΠΕΡΙΕΡΓΟ ΦΑΙΝΟΜΕΝΟ ΤΗΣ ΛΙΜΝΗΣ ΜΑΣ
Και άλλο τι περίεργον συμβαίνει τακτικώς κατ΄έτος και μήνα Αύγουστον εν Καστορία, το γνω-στόν υπό το όνομα: «αρρώστησε το νερό». Η λίμνη της πατρίδος μου σχετικώς προς την ανώμαλον θέσιν της πόλεως διαιρείται εις δύο, εις Δολτζινήν (μεσημβρινήν δηλ. νοτιοδυτική) και Αποζερενήν (Αρκτικήν δηλ. βορειοανατολική). Αρχομένου του μηνός Αυγούστου μέχρι της 15 αυτού, ήτοι της Κοιμήσεως της Θεοτόκου, αι εξ επαγγέλματος λευκάστριαι διακόπτουσι τας εργασίας των όπως αι Δρυμάδες (εννοεί φεύγανε με ευκινησία), λέγουσαι δε ότι αι δρύμαι* της λίμνης κόπτουσι τα πανιά των.

Το αληθές είναι, ότι αρρωστά το νερόν της λίμνης κατά πρώτον ως επί το πλείστον εις το αρκτικόν μέρος αυτής επί 8 ολοκλήρους ημέρας και ακολούθως μέχρι της 15ης Αυγούστου εις το μεσημβρινόν. Συμβαίνει δε η ασθένεια του ύδατος, ως αποκαλεί το φαινόμενον τούτο η κοινή των πολιτών φράσις, κατά τον εφεξής τρόπον: Αίφνης η θερμοκρασία του ύδατος ψυχρούται επί τοσούτον, ώστε και η χρήσις των λουτρών της λίμνης υπό πολλών διακόπτεται, το ύδωρ μελανούται και οι ιχθείς μέχρι δύο λίτρων περίπου βάρους νήχονται (κολυμπούν, επιπλέουν) επί της επιφανείας του ύδατος ως μέθυσοι και συλλαμβάνονται υπό των κατοίκων δια της χειρός. Όλως το αυτό φαινόμενο παρουσιάζεται μετά 8 ημέρας εις το αντίθετον μέρος της λίμνης, το μεσημβρινόν, και διαρκεί μέχρι της 15ης Αυγούστου.

Ουδεμία μέχρι τούδε, ως πληροφορούμαι, εγένετο απόπειρα περί ανακαλύψεως της καθ΄αυτό αιτίας του φαινομένου, εικάζω όμως ότι αύτη προέρχεται εκ πηγών σιδηρούχων ευρισκομένων εν τω πυθμένι της λίμνης. Ό,τι δε αποκαθιστά σκοτεινόν το φαινόμενον είναι η περιοδική αυτού κατά μήνα Αύγουστον εμφάνισις. Πιθανόν με τον χρόνον να γίνη η ανακάλυψις του εν λόγω φαινομένου υπό επισήμων ανδρών.

* Μυθολογικά φτερωτά ταχύτατα τέρατα γνωστά ως Δρυάδες ή Δρυίδες.

Η ΚΑΣΤΟΡΙΑ ΤΟΥ 1821 ΟΠΩΣ ΜΑΣ ΤΗΝ ΠΕΡΙΓΡΑΦΕΙ Ο ΠΑΝΑΓΙΩΤΗΣ ΝΑΟΥΜ

Ο Ναούμ, άνθρωπος με σπουδές μηχανικού κι΄έντονα αρχαιολογικά ενδιαφέροντα ούτε με το φαινόμενο της μετανάστευσης καταπιάνεται ούτε και τις ιδιαίτερες οικονομικές συνθήκες της πατρίδας του αναψη-λαφεί. Περιορίζει τη σχέση του με τα πράγματα ακόμα και με τ΄απο-θέματα της μνήμης του στο επίπεδο της περιγραφής. Πίσω από τον λάτρη της αφήγησης κρύβεται όμως ο περιηγητής με τη ζωηρή τοπογραφική αντίληψη:

Η πόλις Καστορία κείται εις τους πρόποδας υψηλού όρους περιβρεχομένου προς Ανατολάς, Άρκτον και Μεσημβρίαν υπό της λίμνης, επί δε του υψηλοτάτου σημείου του εν λόγω όρους υπάρχει μικρόν οροπέδιον, επί του οποίου ερείπια του ναού του Αγίου Αθανασίου δια-κρίνονται. Προς ανατολάς και ου μακράν του εν λόγω ερειπίου, κοιλάς τις αρκετά μεγάλη περιεφράττετο πάλαι ποτέ υπό κυκλωπείου τείχους του οποίου οι μεγάλοι λίθοι κείνται έτι και νυν επί γραμμής επιμαρτυρούσης την αρχαίαν του ύπαρξιν και τον σκοπόν δια τον οποίον ανωκοδομήθη. Εντός δε του φρουρίου τούτου υπήρχεν, ως λέγεται, και φρέαρ του οποίου ο πυθμήν μέχρι της λίμνης κατέληγεν. Τα ολίγα όσα μέχρι σήμερον εγράφησαν παρά διαφόρων αρχαίων τε και νεωτέρων περί Καστορίας ούτε καν μνείαν ποιούσι περί του άνω μνημονευθέντος φρουρίου. Αρχεία η πατρίς μου δεν κέκτηται, ώστε να δυνηθεί εξ αυτών να επιφωτισθή το μυστήριον των κολοσσιαίων λίθων του φρουρίου και των αρχιτεκτόνων αυτού των εξ αμνημονεύτων αιώνων υπό το σκότος του χρόνου διατελούντων.

Το όρος της Καστορίας, το οποίον ουδεμίαν άλλην διακριτικήν φέρει ονομασίαν είναι βραχώδες, πετρώδες και ακανθαφόρον. Τήδε κακείσε περί τας ακτάς της λίμνης υπάρχουν αυτόφυτοι αγριαμυγδαλέαι, αγριαχλαδέαι, αγριομηλέαι, κ.τ.λ. Φύονται δε επί τους όρους τούτου και σπάνια και τιμαλφή, κατ΄εμήν πεποίθησιν, βότανα άγνωστα εισέτι εις τον βοτανικόν κόσμον, ακατανόμαστα και ακαταχώριστα εις τους πολυσελίδους καταλόγους της πλουσίας και βροτωφελούς ταύτης επιστήμης. Κατά Μάιον μήνα, ότε η φύσις άπασα κοσμείται με τα μυριόχροα άνθη αυτής, τότε ο περιπλανώμενος επί του όρους της Καστορίας αισθάνεται την ύπαρξιν των σπανίων βοτάνων του δια της αναπνοής αρωματοβόλων πνευμάτων. Ο χρόνος ίσως και η των διασήμων βοτανολόγων ακάθεκτος τάσις προς το ανακαλύπτειν τα εισέτι άπειρα της φύσεως μυστήρια θα παράσχη και εις το όρος της πατρίδος μου την διασημότητα εκείνην την οποίαν αγνώστως μεν μέχρι το νυν, αλλ΄εκ καταβολής κόσμου παρ΄αυτής της φύσεως κέκτηται.

Εντός της πόλεως Καστορίας και παρά την θέσιν Άγιος Αθανάσιος φαίνονται έτι και νυν ερείπια βυζαντινής εποχής. Η περί ο λόγος θέσις εφορεύει άπασαν την πόλιν και καταδεικνύει ότι πάλαι ποτέ περιβάλλετο από φρούριον ( εννοεί το σημείο, όπου κτίστηκε το άλλοτε ξενοδοχείο Ξενίας). Το εν λόγω φρούριον έχει αρκετήν περιοχήν. Επί της θέσεως δε «Άγιος Αθανάσιος» υπήρχον κατά την βυζαντινήν εποχήν τα δημόσια της πόλεως κτήρια τα οποία περιεφράττοντο υπό τείχους δια το ασφαλές των εν αυτοίς οικούντων, ως η εποχή το εκάλει. Εχρημάτισαν κατά καιρούς διοικηταί της Καστορίας και ηγεμονόπαιδες εκ της αυτοκρατορικής οικο-γενείας.{Μεταξύ των οποίων και ο Ανδρόνικος Κομνηνός τον 12ον αιώνα επί Μανουήλ Κομνηνού}.
Οι Οθωμανοί δε αφού έγιναν κύριοι της πόλεως, αντί να διατηρήσωσι τα δημόσια εκείνα οικοδομήματα εγκατέλιπον αυτά να ερειπωθώσι και ανήγειρον προς μνήμην επί της θέσεως των τζαμίον το οποίον και την σήμερον σώζεται (εννοεί το κουρσούν τζαμί). Το υπάρχον σήμερον επί της εισόδου της πόλεως φρούριον, το φέρον 2-3 πεπαλαιωμένα τηλεβόλα και το αποτεινόμενο εξ αμφοτέρων των μερών μέχρι της λίμνης τείχος βυζαντινής φαίνεται να είναι εποχής.

ΤΑ ΣΗΜΑΝΤΡΑ ΤΗΣ ΚΑΣΤΟΡΙΑΣ

 

Με απόχρωση του μπλε οι χριστιανικές συνοικίες, του κίτρινου
 οι τούρκικες και του κόκκινου οι εβραϊκές.

Από τις παιδικές αναμνήσεις του Παναγιώτης Παπαναούμ (1815-1821) . Αυτοβιογραφία 1876

Εν απάση σχεδόν τη οθωμανική επικρατεία οι τε Χριστιανοί, Οθωμανοί και Ιουδαίοι ανάμικτοι οικούσι μόνον εν Καστορία. Των τριών μνημονευθέντων φυλών αι συνοικίαι εισί κεχωρισμέναι απ΄αλλήλων και ουδεμία σχέσις μεταξύ των υπήρχεν. Οι Χριστιανοί εκέκτηντο το προνόμιον να σημαίνωσι τα σήμαντρα εις τας εκκλησίας των καθ΄όλον το έτος και δι΄αυτών να ειδο-ποιούνται οι πολίται δια να προσέρχωνται εις τους ναούς, ενώ εις άλλας πόλεις της οθωμανικής επικρατείας είχον τους κράκτας αντί των σημάντρων.

Προς δε ήτον επιτετραμμένον παρά της εξουσίας να τρέφωσιν οι πολίται χοίρους εις τας οικίας των και να περιφέρωνται ούτοι εις τας οδούς της πόλεως ανενοχλήτως.
Τα δύο ταύτα προνόμια απέκτησαν οι Χριστιανοί της Καστορίας εκ του κάτωθεν περιστατικού: Μετά την πτώσιν της Κωνσταντίνου Πόλης αι πλείσται πόλεις της Ρούμελης κατείχοντα εφ΄ικανόν χρόνον υπό των αρχών της πεπτωκυίας αυτοκρατορίας, μεταξύ των οποίων συνηριθμείτο και η πατρίς μου και ως φρούριον επαρουσίαζεν αύτη ουκ ολίγας δυσκολίας εις τους νέους κατακτητάς .

Διό, ότε ενεφανίσθη προ των πυλών της ο νέος στρατηγός του σουλτάνου και απήτησε τας κλείδας της πόλεως παρά των αρχών αυτής, τω απήντησαν αύται: «’Άνευ όρων η παράδοσις της πόλεως ήτον αδύνατον να γίνη και απεφασίσθη η υπεράσπισίς της μέχρις εσχάτων». Ο διοικών τον οθωμανικόν στρατόν πασάς εζήτησε να μάθη τους εν λόγω όρους και κατόπιν, κατά την σημασίαν των, να ενεργήση τα περαιτέρω: Λαβών δε γνώσιν αυτών τους παρεδέχθη προθύμως και προυκάλεσε την επικύρωσίν των παρ΄αυτού του σουλτάνου, η οποία μέχρι και της σήμερον διατηρείται. Τουτέστι σημαίνουσι ακωλύτως τα σήμαντρα των εκκλησιών της Καστορίας και οι χοίροι περιφέρονται ελευθέρως εις τας αγυιάς (δρόμους) της. Ιδού οι δύο προταθέντες όροι κατά την παράδοσιν της πόλεως υπό των τότε αρχών αυτής και παραδεκτοί γενόμενοι αμελητί υπό της νέας δυναστείας: Εις τον Άγιον Γεώργιον της Καστορίας εν θολωτοίς κοιλώμασιν, επί της δυτικής πλευράς του ναού, φαίνονται και σήμερον ίχνη ζωγραφιών παριστασών, κατά την παράδοσιν των πολιτών, πρόσωπα αγίων, το αληθές όμως είναι ότι οι άγιοι ούτοι ήσαν οι διαπρέψαντες αυτοκρατορικοί υπάλληλοι της βυζαντινής δυναστείας κατά την παράδοσιν της πόλεως εις τους Οθωμανούς.

* Το λήμμα της Βικιπαίδειας Παναγιώτης Παπαναούμ είναι δικό μου.